Ślōnsko godka – Wikipedia

Pōdź kaj inhalt Ze Wikipedia (Pōnkniyntŏ ze Ślōnskŏ gŏdka) Tyn artikel je narychtowany we ślabikŏrzowym zŏpisie ślōnskij gŏdki. Dej pozōr: użytŏ je uproszczōnŏ zorta tego szrajbōnka (bez niykerych liter) Ślōnsko godka Używanŏ we Ślōnsk (we granicach Polski a Czeskij Republiki), Miymcy, USA Używŏcze 509 000[1] Familijŏ Indoojropejske godki Słowiańske godki Zachodniosłowiańske godki Lechicke godki Ślōnsko godka Abecadło ślōnski alfabet Ôficjalny sztatus Ôficjalnŏ we nikaj Regulowanŏ ôd Niy je regulowanŏ Kody ISO 639-1 żŏdyn ISO 639-2 ISO 639-3szl Zasiyng ślōnskij godki dzisiej (G1, G2, G3) Spōłczesny zasiyng ślōnskij godki na tle ôd polskich wojewōdztw Ôdsetek ôsōb, co deklaruje używaniy ślōnskij godki Ślōnsko godka (tyż: ślōnsko mŏwa, ślōnski jynzyk, ślōnsko rzecz; miyndzy Ślōnzokami: pō naszymu) – godka, keryj używajōm rdzynne miyszkańce Gōrnego Ślōnska a reliktowo czyńść miyszkancōw Dolnego Ślōnska[2]. We Norodowym Wszechôbecnym Wykozie we 2011. roku wiyncyj jak 509 tauzynōw ludzi poświodczōło ślōnsko za dōmowo godka[1][3]. Niykere ś nich przebywajōm za granicami Polski - we Miymcach, Czeskij Republice a USA. Ślōnsko godka podug SIL International wrachowuje sie do lechickij grupy zachodniosłowiańskich godkōw[4]. Nojbliższe jij godki to lasko, morawsko, polsko, czesko a słowacko, we dalszym zokrysie blizki sōm jij tyż sorbske godki a kaszubsko godka. Ślōnsko mŏwa ôdrōżnio sie ôd inkszych gŏdkōw na plaszczyznach: leksykalnyj, fōnetycznyj a składniowyj. Ślōnskŏ gŏdka historycznie nojsrogszy wpływ erbowała ôd niymieckij gŏdki, a ôsobliwie dialekty ślōnskij gŏdki używane we ôbszarach przodzij zamiyszkowanych ôd etnicznych Niymcōw. We myńszym stopniu wpływała na ślōnski czeskŏ gŏdka, a we ôstatnich wiekach tyż polskŏ gŏdka. Mianowaniy[edytuj | edytuj zdrzōdło] We ślōnskij godce[edytuj | edytuj zdrzōdło] Godka mo moc roztōmajtych mianōw, używanych rzodzij lebo czyńścij. W Internecu nojbarzij popularne je ślōnsko godka. Drugim używanym tyż je adjektiw ślōnski, kery pochodzi ôd ausdruku "jynzyk ślōnski" (same słowo jynzyk je we tym znaczyniu rzodke); podobnie je we gōrno- a dolnosorbskij godkach, kaj używo sie ôkryślyniōw hornjoserbski a dolnoserbski, nale słowo godka mo sie tam jako reč a rěc i je babskij zorty. Roz za kedy trefio sie tyż pojstrzōd rodzimych ludzi, co używajōm godki, godki ôkreślynia: pō naszymu, ślōnsko rzecz, prawiyniy, rzōndzyniy, ślōnsko mołwa (tyż: mowa). We polskij godce[edytuj | edytuj zdrzōdło] Skuli tego, co ślōnski niy mo sztatusa godki we przekōnaniu niykerych polskich godkoznowcōw, godo sie ô nij dialekt śląski (ślōnski djalekt) a roz za czas tyż gwara śląska (ślōnsko gwara). We polskij naukowyj literaturze dōminuje poglōnd, co etnolekt ślōnski je we rōmach polskij godki jednym ze sztyrech dialektōw, co swōj plac zajmuje przi dialektach wielgopolskim, małopolskim a mazowieckim. Tako zwany dialekt śląski mo dalij być podzielōny na gwary, tj. cieszyńsko, ôpolsko, głogōwecko, atd. Podle tyj wiynkszościowo zgodliwyj ôpinije ô ślōnskij godce, miano gwara śląska je feler, bo gwarōw je moc pod jednym ślōnskim dialektym. We inkszych godkach[edytuj | edytuj zdrzōdło] Nojczyńścij miano lo godki pochodzi ôd łacińskigo miana Ślōnska - Silesia. Bestōż je na tyn przikłod Silesian language (angelsko godka), Langue silésienne (francusko godka), Sziléziai nyelv (madziarsko godka) a Силезский язык (rusko godka). Niykere godki zaadaptowały miano zy miymieckigo Schlesien, do przikładu Šlešcina (gōrnosorbsko godka), Schlesisk (norwesko godka) a Шлезиски јазик (macedōńsko godka). We czeskij godce pado sie Slezský jazyk abo Slezština. Fōnologijo[edytuj | edytuj zdrzōdło] Samogłoski[edytuj | edytuj zdrzōdło] Systema samogłoskowo ślōnskij godki We ślōnskij godce idzie wyrōżnić 7 samogłoskōw, nale we niykerych dialyktach na liczba może być wiynkszo. Podstawowo samogłoskowo systema rozrōżnio samogłoski [a], [e], [ɛ], [i], [ɔ], [o], [u], [ɨ], szkryflanych jak a, e, e, i, o, ō, u a y. Zachodnie dialekta majōm tyż nosowe źwiynki: [ã], [ĩ], [õ], [ɨ̃] Historyjo[edytuj | edytuj zdrzōdło] Bezmaś piyrszy zac we ślōnskij godce Piyrszym handszriftym, co sie ô nim prawi, iże we nim była użyto ślōnsko godka, je Ksiynga hynrykowsko (Hańcowy Festbuch)[5]. Pojawio sie tam wywołane zdanie: dai ut ia pobrusa a ti poziwai, co ôznaczo dej, dyć jo pobrusza, a ty poczywej (pol: daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij). Skuli tego, co te zdaniy je wiyncyj podane na ślōnsko godka, aniżeli na polsko, pokozała sie starość, eli je to blank ślōnski, abo polski, a jużci strzedniowieczny miszōng tych godkōw. Po piyrszy roz miano ligwa Sleziana (ślōnsko godka) pokozało sie we chrōnice jednego żagańskigo klosztora, mianowanyj Catalogus abbatum Saganensium, co była napisano we XIV wieku (miyndzy rokami 1392 a 1422)[6]. Ślōnski dzisiej[edytuj | edytuj zdrzōdło] W teroźnich czasach idzie spozorować chudoba a pomiyraniy ślōnskij godki pod wpływym polskij[7]. Niykere gramatikowe kōnsztrukcyje, charakterystyczne lo ślōnskigo, miyniajōm sie na wszechôbecne polske, ntp. miast Być na wielaś rokōw stary godo sie czynsto Mieć ileś lot. Ślōnsko godka bywo tyż ôd niykerych widziano za godka ludzi bez ausbildōnga a niyôklanych[8]. Atoli ślōnsko godka tam, kaj je we użyciu, niy mo ôficyjalnygo sztatusa, to dziynki internecowi po prowdzie terozki ôdżywo. Brano je tyż do ryklamōw[9]. Ze potocznyj godki ôddziylo sie typowy slang, powstowajōm nowe ôkreślynia, jak na tyn przikłod mobilniok (pol. telefon komórkowy, komórka) lebo szlustydziyń (pol. koniec tygodnia, weekend)[10]. We 2007 zaczōn fōngować ferajn Pro Loquela Silesiana, kery dowo se za cyl piastowaniy a prōmowaniy ślōnskij godki. Postrzōd jigo założycielōw byli m.in. Bogdan Kallus, Mirosław Syniawa a Rafał Adamus[11]. Słownictwo[edytuj | edytuj zdrzōdło] Na formowaniy sie słownictwa godki wpływ miały borgi ze godkōw: polskij, czeskij (a rodszy morawskij, co fōnowała downij jak ôdrymbno godka), miymieckij (czyńścij ze germańskigo ślōnskigo dialektu, niźli ze standardowygo miymieckigo), a tyż słowackij. W tyj godce przewożo zachodniosłowiański zdrzōdłosłōw. Moc słōw je bliższych radszyj staropolskij godce, a tyż sōmsiednim dialektōm: wielgopolskimu i małopolskymu, niźli modernymu sztandardowymu polskimu. Krōm tego idzie tyż nolyź słowa z takich godkōw jak: francusko, łacina, słowacko, starowysokomiymiecko, strzedniowysokomiymiecko, strzednioniderlandzko a italsko[12]. Słownictwo typowo ślōnske[edytuj | edytuj zdrzōdło] Do polskigo wlazły ôde ślōnskigo ôkryślynia, na kere sie niy dało nolyźć jakigo polskigo, jak familok Chocia tela godek mioło wpływ na ślōnski, mo ôn tyż słowa, kere sōm typowo ślōnske. Niy ôbstały sie ône we inszych godkach, dialektach lebo gwarach, ôstały sie ino we ślōnskich. Godkoznowce za take ôkryślynia uznowajōm miyndzy inkszymi swaczyna, kopruch, starzik, dokorzōnd a inksze[13]. Co wiyncyj, idzie tyż trefić jake słowa ślōnske we inkszych godkach. Borgami we polskij godce sōm ôkryślynia jodła, jako bajszpil modro kapusta, ciapkapusta a wodzionka (wodźōnka), nale sōm tyż take bez polskigo ôdpowiednika, ntp. familok. Roz na kedy ajnfachowo stosuje sie tyż ślōnske gysztele, jako bajszpil po ptokach (pol. za późno). We wilamowickim majōm słowo uöbroz, kere sie mo za polski wpływ[14], nale we literackij polskij godce niyma sie prelabializacyjo, tōż idzie te słowo rozpatrować tyż jak silesianizm. Dialykta a regiōnalne zrōżnicowaniy[edytuj | edytuj zdrzōdło] Granica czesko-polsko je stykym dwōch ślōnskich dialektōw - cieszyńskigo a laszskigo. Godka ślōnsko niy je wszandy jednako we wszyjskich tajlach Gōrnygo Ślōnska. Inakszy godo sie wele Cieszyna, inakszy – wele Ôpolo. To, co je mianowone u użytkownikōw ślōnskigo dialektōma[15][16], ôd niykerych godkoznowcōw polskich ôkreślo sie jak gwary ślōnskigo etnolektu[17]. Spōłcześnie idzie wyrōżnić 7 ôdmianōw godki ślōnskij: cieszyńsko, gliwicko, jabłōnkowsko, kluczborsko, niymodlińsko, prōdnicko a ôpolsko[18]. Ślōnski niy je jydnolity a na rōżnych ôbszarach kulturowo-historycznych idzie trefić inksze znoczynia tych samych słōw, jak tyż jejich rōżno wymołwa. Czynstymi zjawiskami sōm m.in. prelabializacyjo, rozkłod nosowości, dyftōngizacyjo, syczyniy a jabłōnkowaniy. Kodyfikacyjo a godka literacko[edytuj | edytuj zdrzōdło] Bibljoteka Kōngresu USA jako piyrszo miyndzynarodowo ôrganizacyjo nodoło ślōnskimu statusa godki Trwo robota nade wytworzyniym literackij godki ślōnskij. Używany we Internecu waryjant ślōnskij godki je ôparty zaôbycz na djalyktach, we kerych sie godo we becyrku Katowic a Gliwic. Ôd lot 30. XX w. egzystuje już ślōnsko mikrogodka literacko – laszsko, ustandaryzowano ô frydeckigo pisorza Erwina Goja, wywołanygo jak Óndra Łysohorsky, nale ôna bōła ôparto na grōńcie pogranicznyj ślōnsko-morawskij gwary gōrnoôstrawskij, beztōż niyma reprezyntantywno dlo cołkij ślōnskij godki. Bibliotyka Kōngresu USA 18 lipca 2007 wpisała ślōnsko godka we regest godek świata[19]. Ślōnsko godka ôstała tyż zaregistrowano we Miyndzynorodowy Ôrganizacyji Godkowyj, kaj przidano uōnyj kod ISO: \"szl\"[20]. Bōły to piyrsze kroki zdatne do stworzynio m.in. ślōnskij Wikipedyje. Bajszpil użycio godki[edytuj | edytuj zdrzōdło] „ Wszyjske ludzie rodzōm sie swobodne a rōwne we swojim wercie a prawach. Sōm ôbdarzōne filipym a sōmniyniym a majōm powinność wzglyndym inkszych jak brat s bratym postympować. ” — Artikel 1. Wymowa we IPA: /fʂɨjske luʥɛ rɔʣom ɕɛ sfɔbɔdnɛ a rovnɛ vɛ sfɔjim vɛrʨɛ a pravax som wɔbdaʐonɛ filipɨm a sumɲɨɲɨm a majom pɔvin:ɔɕʨ vzglɨndɨm iŋkʂɨx jak brat s bratɨm pɔstɨmpɔvaʨ/ Przipisy[edytuj zdrzōdło] 1 2 Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland ↑ Tomasz Kamusella. 2013. The Silesian Language in the Early 21st Century: A Speech Community on the Rollercoaster of Politics (z 1-35). Die Welt der Slaven. Vol 58, Nr 1. ↑ Podug Norodowygo Wszechôbecnego Wykozu ze 2002. roku 56 tysiyncy Ślōnzokōw zadeklarowało, iże dōma posuguje sie ślōnskōm godkōm. ↑ SIL International ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#02. ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#03. ↑ https://web.archive.org/web/20091114113935/http://www.gornyslonsk.republika.pl/slgskg.html ↑ http://zdaryna.nowiny.pyrsk.com/zpuna3.php?tymat=0 ↑ http://forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=34281&w=76959439 ↑ https://web.archive.org/web/20250122152450/http://punasymu.com/_indexs.php?id=rozmuwki/rozmuwki_nowomodne-s ↑ (pl)\"Silesiana: Śląska mowa nie dla idiotów\" Gazeta Wyborcza, 25 lutygo 2008. ↑ Dykcjunorz polsko-ślōnski we serwisie slunskoeka.pyrsk.com ↑ http://artur.czesak.webpark.pl/Stronica/Slask/index.html ↑ http://zakorzenianie.most.org.pl/za14/03.htm ↑ Informacyje na zajcie ôrganizacyje Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego ↑ Zaręba Alfred, Szkice z dialektologii śląskiej; Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1988 - 504 s.: mapy, 1 portr. ↑ Uo zaliczaniu gwar ślōnskich do polskij godki, ôb. B. Wyderka, O wielojęzyczności Śląska, \"Indeks. Pismo Uniwersytetu Opolskiego\" 2004 nr 55-56. ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/farby.html ↑ katowice.naszemiasto.pl ↑ SIL International, Documentation for ISO 639 identifier: szl. Ôbejzdrzij tyż[edytuj | edytuj zdrzōdło] Ślōnski alfabet Ślōnsko miymiecko godka Linki zewnyntrzne[edytuj | edytuj zdrzōdło] Ô ślōnskij godce na portalu omniglot.com(czes. ) p • d • eŚlōnsk – tymaty i zŏgŏdniynia Gōrny Ślōnsk • Dolny ŚlōnskHistoryjŏ Mōngolski najŏzd na Ślōnsk Ksiynga henrykowskŏ Wojaczki (Piyrszŏ, Drugŏ, Trzeciŏ) Pokōj we Cieszynie Absztimōng na Gōrnym Ślōnsku Powstōnia Ôfensywy wiyncyj...Geografijŏ Regiōny Bory Dolnoślōnske Kotlina Jelyniogōrskŏ Kotlina Kłodzkŏ Kotlina Ôstrawskŏ Morawsko-Ślōnske Pogōrze Ôbniżynie Milicko-Gogowske Przedgōrze Sudecke Ślōnske Wały Ślōnske Pogōrze Ślōnsko-Łużyckŏ Nizina Ślōnskŏ Nizina Ślōnskŏ Przesieka Ślōnskŏ Chyża Trzebnicki WołJeziora Goczałkowicke Jezioro Nyske Ôdmuchowske Jezioro Slezská Harta Dam Sławske JezioroBergi Karpaty Morawsko-Ślōnske Beskidy Ślōnske Beskidy Sudety Strzodkowe Weschodnie ZachodnieRzyki Łaba Divoká Orlice Izera ÚpaÔdra Barycz Bober Kaczawa Kłodnica Kwisa Liswarta Małŏ Panew Kłodzkŏ Nysa Ôlza Ôsoboga Prudnik Stobrawa ŚlynzaWisła Biołŏ Brynica Gostynia Przemsza Pszczynka RawaPolityka TajlōngDŏwne Ksiynstwa Piastowie prince Ślōnske wojewōdztwo (1920–1939) parlamynt Skarb Prowincyjŏ Ślōnsk Gōrny Ślōnsk Dolny Ślōnsk Sudetenland Nowy Ślōnsk Austryjŏcki Ślōnsk Weschodni ŚlōnskTerŏźny Wojewōdztwa Dolnoślōnske Lubuske Ôpolske ŚlōnskeInksze Krys Jesionik Morawsko-ślōnski krŏj Niederschlesischer OberlausitzkreisSpołeczność KulturaBaukōnszt FamilŏkGŏdka Ślōnskŏ gŏdka Cieszyński Dolnoślōnski Glywicki Laszskŏ Kluczborski Niymodliński Ôpolski Prudnicki Sulkowski Sycowskŏ TeksaskŏŚlōnskŏ miymieckŏ gŏdka Oberschläsch Gleetzisch Mundart des Brieg-Grottkauer Landes Nordböhmisch Breslauisch Kräuter Mundart / Kräutermundart) Neiderländisch Gebergsschläsch Äberlausitzer MundoartSymbole Wapyny a fany Wapyn Ślōnska Fana Ślōnska Wapyn Gōrnego Ślōnska Fana Gōrnego ŚlōnskaNiyôficjalne hymny Schlesien Unvergessene Heimat Schlesierlied Slezská hymnaInksze tymaty Landsmannschaft Schlesien Ruch Autōnōmije Ślōnska Ślōnzŏki Ślōnskŏ nacyjŏ Ślōnske familije szlachecke Ôblyczynia ludowe Gōrnego Ślōnska Kategoryjŏ Zdrzōdło "https://szl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ślōnsko_godka&oldid=383399" Kategoryje: Artikle we ślabikŏrzowym szrajbōnkuŚlōnsko godkaŚlōnskGodki Polski Szukej Ślōnsko godka 118 gŏdek Przidej tymat